Geomorfologia na Uniwersytecie Wrocławskim

 

Spis treści:

  • Ewolucja rzeźby Sudetów i ich przedgórza w skali czasu geologicznego
  • Współczesne procesy morfogenetyczne w Sudetach
  • Glacjalna i peryglacjalna przeszłość południowo-zachodniej Polski
  • Geomorfologia strukturalna
  • Formy skałkowe
  • Rzeźbotwórcze efekty ruchów tektonicznych
  • Geomorfologia wrocławska na arenie międzynarodowej
  • Literatura

Badania nad przekształceniami powierzchni ziemi zawsze należały do wiodących nurtów w naukowym programie Instytutu Geografii i Rozwoju Regionalnego, a ich historia związana jest głównie z osobą Alfreda Jahna – jednej z najwybitniejszych postaci polskiej geomorfologii w ogóle. Alfred Jahn zajmował stanowisko profesora w Instytucie od 1949 roku, kiedy objął je po wracającym do na Uniwersytet Jagielloński Mieczysławie Klimaszewskim, do odejścia na emeryturę w roku 1994 i przez wiele lat kierował Zakładem Geografii Fizycznej, a od 1969 r. wyodrębnionym z niego Zakładem Geomorfologii. W późniejszym okresie Zakładem tym kierował Janusz Czerwiński (1994-2002), a od 2002 r. Piotr Migoń. Należy jednak podkreślić, że znaczący udział w badaniach geomorfologicznych prowadzonych w Instytucie mieli także pracownicy innych jednostek organizacyjnych: Zakładu Geografii Fizycznej i Zakładu Geografii Regionalnej, zwłaszcza profesorowie Stanisław Szczepankiewicz i Wojciech Walczak oraz docent Leszek Pernarowski.

Kierunki badań zmieniały się wraz z upływem czasu, podobnie stałemu doskonaleniu ulegała ich strona metodyczna, natomiast ogólnie niezmienny pozostawał obszar, w którym badania te się koncentrowały. Były to przede wszystkim Sudety z Przedgórzem Sudeckim, będące z geologicznego i geomorfologicznego punktu widzenia unikatem na terenie Polski i posiadające znacznie więcej podobieństw do gór średnich zachodniej Europy niż do bliżej położonych Beskidów. W mniejszym stopniu podejmowane były tematy związane z rzeźbą obszarów nizinnych południowo-zachodniej Polski, a zupełnie sporadycznie w innych regionach kraju, natomiast częściej poza granicami Polski. Dominowała aktywność naukowa w obszarach polarnych (Spitsbergen, Alaska, północna Kanada, Islandia), ale w dorobku wrocławskich geomorfologów są też prace powstałe w wyniku badań w Średniogórzu Europejskim, w Skandynawii, na Wyspach Brytyjskich, na Bliskim Wschodzie i pustyniach południowej Afryki. Stosunkowo nieliczne były natomiast prace o wymiarze teoretycznym, wśród których na czoło wysuwa się sformułowana przez A. Jahna koncepcja denudacyjnego bilansu stoku (1954). Z metodycznego punktu widzenia należy także odnotować propozycję wykonywania w ramach kartowania geomorfologicznego – oprócz mapy form rzeźby – także mapy spadków oraz mapy pokryw, będących ważnym rejestratorem dawnej i współczesnej dynamiki stoku (Jahn 1956). Praktyczne zastosowanie tej koncepcji znalazło jednak wyraz przede wszystkim w opracowaniach niepublikowanych, przygotowywanych przez geomorfologów wrocławskich.

Zakres tematyczny podejmowanych badań był bardzo szeroki i obejmował praktycznie całość geomorfologii, od rzeźbotwórczych efektów procesów tektonicznych po geomorfologię stosowaną, niemniej kilka kierunków zaznacza się szczególnie wyraźnie. Są to badania nad procesami wietrzeniowymi i ich rzeźbotwórczymi skutkami, rozwojem stoku i efektywnością różnych procesów stokowych w różnych warunkach środowiskowych, ewolucją rzeźby denudacyjnej w czasie geologicznym, rzeźbą lodowcową oraz procesami działającymi w strefie peryglacjalnej. Efekty tych badań znalazły odzwierciedlenie w kilkunastu monografiach, stu kilkudziesięciu artykułach naukowych oraz licznych referatach i gościnnych wykładach w wielu uniwersytetach świata prezentowanych przez wrocławskich geomorfologów. Nie można także zapomnieć o opracowaniach powstających na styku nauki i jej udostępniania szerszemu gronu zainteresowanych czytelników, a zwłaszcza dwóch pozycjach książkowych przybliżających geomorfologię jako całość – wydanych w serii „Biblioteki Problemów” monografii autorstwa W. Walczaka Rzeźbiarze powierzchni Ziemi (1971) oraz Jak powstawała rzeźba Polski (1976). Węższy tematycznie zakres miała wydana w tej samej serii książka A. Jahna Lód i zlodowacenia (1971).
 

Ewolucja rzeźby Sudetów i ich przedgórza w skali czasu geologicznego

Już pierwsi polscy geomorfolodzy, którzy przybyli w Sudety wkrótce po zakończeniu II wojny światowej, uświadamiali sobie, że dzisiejsza rzeźba tych gór, a także Przedgórza Sudeckiego, została ukształtowana w trakcie bardzo długiej ewolucji, której początków należy szukać u schyłku ery mezozoicznej, gdy nastąpiło ostateczne wycofanie morza górnokredowego. Równocześnie dzięki geologom i geografom niemieckim znana już była w ogólnych zarysach historia zlodowacenia kontynentalnego, wiedziano więc, że lądolód skandynawski wkroczył w obszar, którego główne rysy rzeźby były już zbliżone do współczesnych. Stąd wypływał logiczny wniosek, że powstanie zasadniczych rzeźby Sudetów i ich przedpola dokonać musiało się przed czwartorzędem, w paleogenie i neogenie. W jaki sposób ta ewolucja się dokonywała, było przedmiotem dociekań wielu wrocławskich geomorfologów, a historia badań nad tym zagadnieniem znakomicie odzwierciedla zmieniające się koncepcje i paradygmaty w geomorfologii światowej.

W latach 50. XX w. badania te prowadzone były w nawiązaniu do klasycznego modelu cyklicznego rozwoju rzeźby denudacyjnej w ujęciu L. Kinga, zakładającego cofanie się stoków i progów morfologicznych i rozwój kolejnych powierzchni zrównania kosztem reliktów starszych powierzchni, znajdujących się wyżej. W tym ujęciu chronologię denudacji można odtworzyć przez rozpoznanie w dzisiejszej rzeźbie reliktów dawnych krajobrazów, ułożonych piętrowo jeden nad drugim. Pierwszym szczegółowym opracowaniem geomorfologicznym tego typu dla Sudetów była monografia Morfologia Sudetów Wałbrzyskich (Szczepankiewicz 1954), do której materiały zbierane były kilka lat wcześniej. Na obszarze Gór Wałbrzyskich i Gór Kamiennych wyróżniono trzy główne poziomy morfologiczne: cieszowski, unisławski i rybnicki oraz kilka zrównań pośrednich. Równocześnie na występowanie zrównanej rzeźby w kilku poziomach wysokościowych zwrócił uwagę A. Jahn (1953) w odniesieniu do otoczenia Kotliny Jeleniogórskiej, wiążąc je z okresami względnego spokoju tektonicznego w kenozoiku.

Opierając się na tych pracach, a także na studiach z innych części Sudetów akcentujących obecność zrównań lub ich reliktów (Rogaliński, Słowiok 1958, Dumanowski 1961c, Pernarowski 1963), nawiązując równocześnie do przeglądowej pracy Klimaszewskiego (1958), W. Walczak (1968, 1972) opracował całościowy model rozwoju rzeźby Sudetów w trzeciorzędzie. Wyróżnił on w Sudetach trzy poziomy zrównania, odpowiednio wieku paleogeńskiego, środkowomioceńskiego i środkowoplioceńskiego, a okresy rozdzielające etapy zrównywania rzeźby powiązał z kolejnymi fazami ruchów tektonicznych. Wskazał równocześnie na konkretne przedziały wysokościowe występowania powierzchni różnego wieku w różnych częściach Sudetów, aczkolwiek należy zaznaczyć, że nigdzie w Sudetach nie udało się dostarczyć bezspornych dowodów potwierdzających zakładany wiek zrównań. Do trzyetapowego rozwoju rzeźby w kenozoiku nawiązywano także w badaniach krasu sudeckiego (Pulina 1977). W szczególności kras podziemny, dobrze rozwinięty zwłaszcza na górze Połom w Górach Kaczawskich, miał przez istnienie poziomów korytarzy jaskiniowych rejestrować kolejne cykle morfogenezy. Nowsze badania, oparte na znacznie obszerniejszym, a nie dostępnym wcześniej materiale faktograficznym, nie potwierdziły jednak tej koncepcji (Rogala 2003), co jest zresztą w zgodzie z faktem zakwestionowania poprawności modelu cyklicznego dla Sudetów w ogóle, o czym poniżej.

Nowy impuls badaniom nad długookresową ewolucją rzeźby Sudetów dał w 1980 r. A. Jahn artykułem Główne cechy i wiek rzeźby Sudetów. Jakkolwiek obecne są w nim jeszcze odwołania do modelu cyklicznego, to podkreślenie roli głębokiego podpowierzchniowego wietrzenia i wskazanie na specyficzne zespoły form, powstające w wyniku usuwania pokrywy zwietrzelinowej i odsłaniania frontu wietrzenia, było nowym jakościowo ujęciem morfogenezy Sudetów. Artykuł ten miał być równocześnie zwiastunem nowej syntezy geomorfologii Sudetów, której niestety A. Jahn nie zdążył już opracować. W latach 90. XX w. badania w tym kierunku podjął P. Migoń, dostarczając dalszych dowodów na kluczową rolę procesów wietrzeniowych (m.in. Migoń 1993, 1997, 1999a,c, Jahn et al. 2000), co w konsekwencji doprowadziło do odrzucenia modelu cyklicznego i zakwestionowania przewodniej roli powierzchni zrównania. Krajobraz Sudetów i Przedgórza Sudeckiego rozwijał się w sposób acykliczny, na drodze wielokrotnego następstwa głębokiego selektywnego wietrzenia i usuwania pokryw zwietrzelinowych, co odzwierciedlało się w postępującym różnicowaniu się rzeźby i wydobywaniu kontrastów litologiczno-strukturalnych (Migoń 1999a,c). Przedczwartorzędowe powierzchnie morfologiczne odpowiadają genetycznie rzeźbie typu etchplain.

Współczesne procesy morfogenetyczne w Sudetach

Badania procesów współczesnych zainicjowane zostały przez A. Jahna pod koniec lat 50. XX w. i początkowo koncentrowały się w Karkonoszach. Zmierzały one do poznania faktycznego tempa przeobrażeń rzeźby w tym pozornie mało dynamicznym z punktu widzenia geomorfologii środowisku. Przedmiotem rejestracji były tempo zmywu powierzchniowego, rozwoju form erozji liniowej, ruchu gruzu na stoku, mrozowych ruchów gruntu i ruchu pojedynczych głazów (Cielińska 1966), ale największe uznanie, także międzynarodowe, zdobyły sobie wieloletnie pomiary tempa pełzania gruntu w dół stoku, procesu wcześniej bardzo słabo poznanego (Jahn, Cielińska 1974). Zastosowano w nich prostą, aczkolwiek pionierską na owe czasy metodę kołkową, później na różne sposoby doskonaloną. Rozszerzenie tych badań na Masyw Śnieżnika (Jahn 1979b) i Góry Stołowe pozwoliło w końcowym efekcie na sformułowanie generalnych zależności między tempem pełzania, nachyleniem stoku i sposobem jego użytkowania oraz lokalnymi warunkami klimatycznymi (Jahn 1989). Wśród nich sposób użytkowania terenu i będący jego odbiciem stopień zwarcia pokrywy roślinnej nabierał kluczowego znaczenia, a podobne zależności i różnice kilku rzędów wielkości stwierdzono także w odniesieniu do spłukiwania powierzchniowego, które było przedmiotem obszernego studium w Masywie Śnieżnika (Klementowski 1997). Zaobserwowano, że usunięcie pokrywy wegetacyjnej nie tylko stwarza warunki do znacznego przyspieszenia tempa procesów, ale powoduje uaktywnienie nowych jakościowo procesów erozji liniowej (Jahn 1979a, Parzóch 1994). W tym kontekście szczególnego znaczenia w systemie morfogenetycznym nabierają nieutwardzone drogi, szlaki zrywkowe i ścieżki turystyczne, na których koncentruje się erozja (Mazurski 1972, Klementowski 1997, Parzóch 2001) i na których może dojść nawet do kilkumetrowego pogłębienia podczas ulew o szczególnie dużej intensywności (Czerwiński, Żurawek 1999). Kluczowa rola gospodarki człowieka dla charakteru procesów stokowych wynika także z badań nad morfogenezą górskich zlewni Ziemi Kłodzkiej w skali czasowej ostatnich kilkuset lat (Latocha 2004). Wykazano w nich, że wprowadzenie rolnictwa na stoki górskie zaowocowało znaczną erozją gleb, akumulacją deluwiów i zmianą charakteru koryt rzecznych ze żwirodennych, wielonurtowych na kręte, jednonourtowe. Z kolei rozpowszechnienie teras rolnych w XIX w. ograniczyło dostawę materiału do den dolinnych, który deponowany był w obrębie stoku, a zaznaczające się w ostatnim półwieczu opuszczanie terenów górskich przyniosło stabilizację stoków i praktyczne odcięcie koryt rzecznych od stoków, co powinno wkrótce przynieść jakościowe zmiany charakteru systemów korytowych. W nurcie badań nad procesami współczesnymi mieści się także pionierskie opracowanie geomorfologicznej efektywności zjawisk niweo-eolicznych (Jahn 1969), ponownie badanych w ostatnich latach (Kida, Jary 2002).

Pod koniec lat 80. XX w. podjęto wysiłek całościowego ujęcia współczesnych procesów denudacyjnych i zaproponowania modelu systemu denudacyjnego dla Karkonoszy (Bieroński et al. 1992). Wyróżniono w nim pięć podsystemów, odpowiednio dla powierzchni grzbietowej, skalnych ścian kotłów polodowcowych, stoków z pokrywami gliniasto-gruzowymi, den dolin rzecznych i powierzchni podgórskiej, a w ich obrębie wyróżniono grupy procesów o różnej intensywności oddziaływania. Skromne dane o tempie działania niektórych uwzględnionych procesów powodowały jednak, że model ten miał jednak w przewadze charakter koncepcyjny i będzie wymagał uściślenia. Jeden z możliwych kierunków wskazał w tym zakresie Parzóch (2001), formułując tezę, że znaczny, ale przestrzennie niejednakowy stopień antropopresji w środowisku Karkonoszy utrudnia posługiwanie się piętrowością geoekologiczną jako układem odniesienia, a właściwsze jest zdefiniowanie domen morfogenetycznych rozmieszczonych mozaikowo.

Zrozumiałe zainteresowanie budziły też stosunkowo rzadko występujące w Sudetach zdarzenia o charakterze katastrofalnym, ponieważ wywołane nimi zmiany w rzeźbie stoków i den dolinnych miały znacznie większą skalę niż zmiany powodowane procesami sekularnymi. Wśród katastrofalnych procesów stokowych wyróżniają się występujące w najwyższych partiach Karkonoszach spływy gruzowo-błotne, gdzie odgrywają ważną rolę w kształtowaniu górnej granicy lasu (Czerwiński 1967, Parzóch, Dunajski 2002, Szymanowski 2004, Parzóch et al. 2005). Budowa geologiczna Sudetów nie sprzyja natomiast procesom osuwiskowym, ale udokumentowano znaczną skalę przekształcenia stoków przez dziś nie aktywne osuwiska w Górach Kamiennych (Synowiec 2003). Z kolei w części przedgórskiej Sudetów, zwłaszcza na Wzgórzach Niemczańsko-Strzelińskich i na Płaskowyżu Głubczyckim, dochodzi podczas ulewnych deszczów do katastrofalnej w skutkach erozji gleb, rozwoju form wąwozowych i znaczącej akumulacji deluwiów (Górecki, Klementowski 1989, Jary 1991). Dna dolinne przekształcane są głównie podczas epizodów wezbraniowych, a różnorodność związanych z nimi form erozji i depozycji udokumentowano dla letniej powodzi z 1977 r. (Powódź... 1979), a przede wszystkim dla wielkiej powodzi na Ziemi Kłodzkiej z lipca 1997 r. (Czerwiński, Żurawek 1999, Żurawek 1999c). Próbę ogólnego ujęcia znaczenia zdarzeń ekstremalnych we współczesnej morfogenezie Sudetów zawiera praca Migonia et al. (2002a).

Glacjalna i peryglacjalna przeszłość południowo-zachodniej Polski

Badania nad ewolucją rzeźby Sudetów i ich przedpola w warunkach klimatu zimnego w plejstocenie to trzeci z wiodących nurtów w ośrodku wrocławskim. W jego ramach wyróżnić można trzy główne kierunki zainteresowań:
  • zasięg, charakter i wiek górskiego zlodowacenia Karkonoszy,
  • rzeźbotwórcza działalność lądolodu skandynawskiego,
  • rozwój stoków i wierzchowin sudeckich w środowisku peryglacjalnym.
Glacjalna przeszłość Karkonoszy była jednym z najczęściej podejmowanych tematów przez geomorfologów niemieckich w końcu XIX i pierwszej połowie XX w., a dokładnemu rozpoznaniu zasięgu zlodowacenia na karkonoskich stokach i w dolinach sprzyjał znaczny w owym czasie stopień wylesienia gór. Monograficzne ujęcie zlodowacenia Karkonoszy przez J. Partscha (1894) stało się jednym z najważniejszych opracowań plejstoceńskiej morfogenezy Średniogórza w ogóle. Do połowy XX w. nastąpiła regeneracja lasów karkonoskich, co znacznie zmniejszyło dostępność terenu, nic więc dziwnego, że w pierwszych dekadach powojennych nie pojawiły się nowe oryginalne prace, natomiast opracowania syntetyczne zawierają pogląd o jednokrotnym tylko zlodowaceniu Karkonoszy i jego dość ograniczonym przestrzennie zasięgu (Jahn, Szczepankiewicz 1967). Jednym z argumentów miała być „świeżość form glacjalnych”. Pogląd ten stał w sprzeczności z wynikami badań przedwojennych, a także ze stanowiskiem geomorfologów czeskich i praktycznie nie był udokumentowany nowymi materiałami. Nowe szczegółowe badania nad zlodowaceniem Karkonoszy podjęto w początku lat 80. XX w., kiedy to znaczne uszkodzenie górnoreglowych drzewostanów spowodowane zakwaszeniem środowiska ponownie odsłoniło stoki do obserwacji. Rezultatem tych badań, opartych głównie na szczegółowym kartowaniu geomorfologicznym i uzupełnionych kilkoma oznaczeniami wieku bezwzględnego metodami TL i C14, było udokumentowanie jeszcze większego niż sądzono przez II wojną światową zasięgu lodowców w dolinie Łomnicy i na przedpolu Śnieżnych Kotłów, rekonstrukcja etapowej recesji najmłodszego zlodowacenia vistuliańskiego na podstawie ciągów moren recesyjnych oraz wykazanie istotnych różnic w budowie moren różnego wieku (Traczyk 1989, Chmal, Traczyk 1999). Zaproponowano nowy schemat chronostratygraficzny zlodowacenia Karkonoszy, obejmujący trzy odrębne okresy glacjalne, a dla ostatniego zlodowacenia jego podział na fazy odpowiadające fazom zlodowacenia w Wogezach, mających dla Średniogórza charakter reperowy. Niewielka liczba oznaczeń wieku utworów glacjalnych sprawia jednak, że podział ten ma raczej charakter hipotezy wymagającej dalszych testów. W świetle badań geomorfologów wrocławskich Karkonosze były jedynym masywem górskim w polskiej części Sudetów, w którym rozwinęły się lodowce górskie. Nie potwierdzono wypowiadanych niekiedy przypuszczeń o istnieniu lokalnych lodowców w Masywie Śnieżnika, a głównych przyczyn ich braku należy upatrywać w ukształtowaniu rzeźby preglacjalnej, które w Średniogórzu miało charakter kluczowy. Brak obniżeń sprzyjających gromadzeniu śniegu w obrębie stoku i mała wielkość powierzchni deflacyjnych na grzbiecie nie pozwoliły na rozwój lodowców i form rzeźby glacjalnej (Migoń 1999b).

Problematyka glacjalna związana ze zlodowaceniem kontynentalnym mieści się na styku badań w zakresie geomorfologii i paleogeografii czwartorzędu, dlatego w tym miejscu poruszone zostaną głównie aspekty geomorfologiczne. Odległy wiek zlodowacenia kontynentalnego w Sudetach, które sięgnęło tu najprawdopodobniej w trakcie jednego z tzw. zlodowaceń południowopolskich (por. Badura, Przybylski 1998), jest przyczyną szczątkowego zachowania form rzeźby polodowcowej, a to znacznie utrudnia ocenę rzeźbotwórczej roli lądolodu. Starsze doniesienia o obecności zmutonizowanych wzgórz i wygładów lodowcowych (Jahn 1952, Walczak 1957) nie potwierdziły się i wydaje się, że erozyjna efektywność lądolodu w pobliżu swojego maksymalnego zasięgu była niewielka i ograniczona do usuwania luźnych utworów pokrywowych i nieznacznego obniżenia skalnych stoków wzniesień twardzielcowych (Żurawek, Migoń 1999, Migoń et al. 2002b). Większe znaczenie miała erozyjna działalność wód wypływających z lądolodu. Część przełomów rzecznych i jarowych odcinków dolin typowych dla pogórzy sudeckich, np. jary Pełcznicy i Szczawnika koło zamku Książ, jar Jawornika na Pogórzu Kaczawskim, przełom Bystrzycy w Zagórzu Śląskim, powstały w trakcie deglacjacji lądolodu i są nowymi elementami sieci dolinnej Sudetów (Jahn 1960, Krzyszkowski, Stachura 1998, Migoń 2000).

Ważnym obiektem badań nad zlodowaceniem kontynentalnym były kemy, terasy kemowe i formy pokrewne, ponieważ na ich podstawie można było odtworzyć przebieg zaniku lądolodu. O ich istnieniu donoszono z doliny Bobru poniżej Jeleniej Góry (Jahn 1969b), przełęczy we wschodniej części Gór Kaczawskich (Chachaj et al. 1984), Gór Bardzkich (Walczak 1957) i innych miejsc Sudetów i Przedgórza Sudeckiego (Szczepankiewicz, Szponar 1978). W dolinie Bobru terasy kemowe występują w trzech wyraźnych poziomach wysokościowych, co wskazywało na etapowy przebieg deglacjacji (Jahn 1969). Na wyniki tych badań należy jednak spojrzeć krytycznie, gdyż na ogół prowadzone one były z pominięciem szczegółowej analizy osadów pod kątem sedymentologicznym. Nowsze badania sedymentologiczne wykazały, że część form opisywanych wcześniej jako kemowe to w rzeczywistości ostańce erozyjne rozleglejszych równin akumulacji fluwioglacjalnej lub facje deltowe w brzeżnych partiach zbiorników sedymentacyjnych (Krzyszkowski, Ibek 1998, Kowalska 2003).

Glacjalna historia niżowej części południowo-zachodniej Polski była przede wszystkim przedmiotem prac D. Krzyszkowskiego, związanego z Instytutem Geograficznym w latach 1987-1995. Mieszczą się one na styku geologii plejstocenu, paleogeografii i geomorfologii i oparte były głównie na warsztacie geologiczno-sedymentologicznym. Do najważniejszych osiągnięć w tym zakresie należy ustalenie litostratygrafii glin glacjalnych na przedpolu Sudetów (Badura et al. 1992, Krzyszkowski, Czech 1995), na Nizinie Śląskiej (Czerwonka, Krzyszkowski 1992, Czerwonka et al. 1997) i w południowej Wielkopolsce (Czerwonka, Krzyszkowski 1994), udziału glacitektoniki w procesach glacjalnych na Przedgórzu Sudeckim (Krzyszkowski 1996) oraz szczegółowa analiza sedymentologiczna sandrów na przedpolu Wzgórz Trzebnickich (Krzyszkowski 1993). Udokumentowano w nich trzykrotny awans lądolodu skandynawskiego na obszar Przedgórza Sudeckiego oraz osiem poziomów glin glacjalnych w północnej części Niziny Śląskiej, z których cztery wiązane są ze zlodowaceniami południowopolskimi, a cztery młodsze – ze środkowopolskimi. Prace D. Krzyszkowskiego (1995) znacznie przyczyniły się także do poznania paleogeograficznej ewolucji rowu Kleszczowa w środkowej Polsce, którego osady były sukcesywnie odsłaniane w kopalni węgla brunatnego w Bełchatowie.
 
W nurcie badań nad reliktami rzeźby plejstoceńskiej ilościowo dominują jednak prace z zakresu geomorfologii peryglacjalnej. Już od czasów pionierskich prac Łozińskiego wiadomo było, że wiele elementów mezorzeźby Sudetów i ich przedgórza ukształtowanych zostało w warunkach klimatu zimnego, ale bez udziału lodowców i lądolodów, a późniejsze prace badaczy niemieckich, m.in. C. Schotta, E. Flohra, J. Büdela i H. Arnolda pogląd ten ugruntowały. Najbardziej efektownymi formami rzeźby peryglacjalnej w Sudetach są rumowiska skalne zalegające na stokach i wierzchołkach wielu wzniesień, w tym Śnieżki i Wielkiego Szyszaka w Karkonoszach, Ślęży, Ostrzycy na Pogórzu Kaczawskim. Ich strukturę i związki z budową geologiczną podłoża dla Karkonoszy opisał szczegółowo B. Dumanowski (1961a), zaproponował też ich typologię, wskazując na znacznie większe zróżnicowanie rumowisk niż uważano wcześniej. Na pewne cechy rumowisk w skałach metamorficznych zwrócił uwagę A. Martini (1969, 1979), natomiast w odniesieniu do piaskowców Gór Stołowych Dumanowski (1961c). Ponowne zainteresowanie rumowiskami skalnymi przyniosły lata 90. XX w. Podkreślić należy próby odtworzenia mechanizmów przemieszczania się pokryw na podstawie szczegółowej analizy drobnych form powierzchni (Traczyk 1995, 1996a, Leśniewicz 1996), zidentyfikowanie niektórych form akumulacji głazowo-blokowej w Karkonoszach i w Masywie Ślęży jako lodowców gruzowych (Chmal, Traczyk 1993, Żurawek 1999a, b, Żurawek, Borowicz 2003) oraz wskazanie na możliwość wykorzystania obecności rumowisk skalnych jako wskaźników obszarów nie objętych zlodowaceniem kontynentalnym (Żurawek, Migoń 1999, Migoń et al. 2002b). Ich występowanie na Przedgórzu Sudeckim i na pogórzach wydaje się być diagnostyczną cechą nunataków.

Dużo uwagi poświęcono heterogenicznym pokrywom stokowym, okrywającym płaszczem o zróżnicowanej grubości niemal wszystkie stoki sudeckie. A. Jahn (1968) zaproponował schemat stratygraficzny utworów pokrywowych na stokach Karkonoszy i Gór Izerskich, wydzielając trzy wyraźne poziomy i wiążąc je z trzema fazami ostatniego okresu chłodnego, wskazał także (Jahn 1977) na zapisany w tych pokrywach bogaty inwentarz struktur deformacyjnych typowych dla zimnego środowiska peryglacjalnego. Pokrywy stokowe uważano ogólnie za pochodzące z ostatniego okresu chłodnego, ale w kilku miejscach udokumentowano także starsze utwory stokowe, pochodzące nawet z okresu poprzedzającego transgresję lądolodu skandynawskiego w Sudety (Jahn 1960, Wroński 1969). Niedawno zwrócono uwagę na stosunkowo powszechne występowanie stokowych utworów warstwowanych i ich specyficzną pozycję stratygraficzną pomiędzy dwoma poziomami glin soliflukcyjnych (Traczyk 1996b), aczkolwiek ich genetyczna i paleośrodowiskowa interpretacja pozostaje nadal otwarta. Posiadamy również obszerne dane o charakterze peryglacjalnych pokryw stokowych z Pogórza Wałbrzyskiego (Krzyszkowski 1998), a na szczególną uwagę zasługuje interpretacja tzw. górnej gliny zwałowej ze Ścinawki Średniej jako grubego kompleksu stokowych utworów soliflukcyjnych (Jahn 1985). Zakwestionowano w ten sposób znaczenie reperowe odsłonięć wzdłuż Ścinawki, uważanych wcześniej za dokumentujący dwukrotność zlodowacenia kontynentalnego w Kotlinie Kłodzkiej (Walczak 1966).

W nurcie badań peryglacjalnych mieści się też obszerna, pionierska praca A. Martiniego (1967), w której przedstawiono wyniki eksperymentalnych badań nad wietrzeniem mrozowym skał sudeckich. Autor nie tylko określił względną podatność różnych typów skał na rozpad mrozowy, ale wykazał także, że intensywność rozpadu jest znacznie potęgowana wcześniejszym przygotowaniem skały przez wietrzenie chemiczne, udowadniając w ten sposób synergizm działania procesów wietrzeniowych. W późniejszych latach eksperymentalne badania nad wietrzeniem podjęte zostały przez wiele ośrodków naukowych na świecie, niemniej dokonania A. Martiniego, także nad wietrzeniem skał spitsbergeńskich (Martini 1984) są wciąż cytowane jako niezwykle istotne dla tego zjawiska. Niestety, niedostatki wyposażenia laboratoryjnego nie pozwoliły na kontynuację tego obiecującego kierunku badawczego, choć należy odnotować współczesną pracę R. Żurawka (2000) nad wietrzeniem skał ślężańskich.

W rozważaniach nad peryglacjalnym charakterem rzeźby Sudetów przez wiele lat dominowało spojrzenie klimatyczne, a strukturalne i teksturalne cechy utworów pokrywowych interpretowane były pod kątem odzwierciedlania pewnych cech temperatury i wilgotności powietrza i gruntu (Jahn 1977). Nie negując wpływu warunków klimatycznych podkreślić jednak trzeba kluczowe znaczenie czynnika litologicznego i lokalnej rzeźby, determinujące w istocie charakter zespołów form odziedziczonych z plejstocenu (Traczyk, Migoń 2003).

W niżowej części południowo-zachodniej Polski zainteresowanie formami środowiska peryglacjalnego było znacznie skromniejsze i nigdy nie osiągnęło tej skali, co na Wyżynie Łódzkiej szczegółowo badanej przez łódzką szkołę geomorfologiczną. Na odnotowanie zasługują studia form wydmowych (Pernarowski 1958, 1962) oraz struktur peryglacjalnych w utworach czwartorzędowych (Czerwiński 1964).

Geomorfologia strukturalna

Badania nad rozpoznaniem związków rzeźby terenu ze zróżnicowaniem budowy geologicznej prowadzone były ze zmiennym natężeniem, a ważne wnioski pojawiały się niekiedy „przy okazji”, w efekcie krytycznej analizy materiałów zebranych do innych potrzeb. Ze starszych opracowań wymienić należy przede wszystkim monograficzne opracowanie B. Dumanowskiego (1967), w którym pokazano różnorodne zależności między kształtem i rozwojem stoku a budową geologiczną, zwłaszcza sposobem spękania skały. Znaczenie czynnika geologicznego ujawnia się przede wszystkim w rzeźbie progów ograniczających stoliwo Gór Stołowych, gdzie do cech litologiczno-struktualnych nawiązuje zarówno wklęsły kształt stoku, jak i kształtujące go procesy: sufozja, odpadanie i obrywy. Dumanowski (1963, 1967) zwrócił także uwagę na odzwierciedlanie się budowy geologicznej, w tym różnic petrograficznych w obrębie granitu, w rzeźbie Karkonoszy i ich obszarów przyległych. Rolę spękań w rozwoju skałek i procesów wietrzeniowych podkreślał też silnie A. Jahn (1962), a w późniejszym okresie wskazano także na kluczową rolę systemów nieciągłości w rozwoju gór wyspowych Kotliny Jeleniogórskiej (Migoń 1993). W odniesieniu do innych typów podłoża skalnego rolę spękań i uławicenia wykazano w kontekście rzeźby skałek piaskowcowych Gór Stołowych (Walczak 1963) i morfologii korytarzy jaskiniowych (Pulina 1977).

Ważne spostrzeżenia nad znaczeniem zróżnicowania budowy geologicznej przyniosły omawiane już prace z zakresu geomorfologii peryglacjalnej, w których wykazano, że cechy podłoża w dominujący sposób wpływają między innymi na tempo mrozowego rozpadu skał (Martini 1969), efektywność rozcinania stoku (Jahn 1968a), charakter utworów pokrywowych (Dumanowski 1961a, Traczyk 1995) i obecność mezoform stoku (Traczyk, Migoń 2003). Ponadto sposób zalegania skał i ich właściwości fizyczne okazują się decydujące dla zasięgu i zróżnicowaniu ruchów typu osuwiskowego w Górach Kamiennych (Synowiec 2003).

Kierunek strukturalny należy do obecnie intensywnie rozwijanych w ośrodku wrocławskim, a wykorzystywane są w nim zarówno nowe metody analizy przestrzennej (GIS) jak i metody obiektywnej terenowej oceny twardości skał (młotek Schmidta). Koncentrują się one w zachodniej części Ziemi Kłodzkiej, Górach Kamiennych i Zaworach oraz na Pogórzu Kaczawskim.

Formy skałkowe

Jedną z geomorfologicznych osobliwości Sudetów w skali Polski jest powszechne występowanie form skałkowych, stosunkowo rzadkich w Beskidach. Niektórym sudeckim pasmom i masywom, jak Karkonosze i Góry Stołowe, nadają one szczególny rys, ale praktycznie we wszystkich częściach Sudetów spotkać można izolowane wychodnie skalne w postaci baszt, ambon i murów skalnych, o wysokości od kilku do ponad 20 m. Nic więc dziwnego, że wyjaśnienie genezy i uwarunkowań tych osobliwych form stało się jednym z chętnie zadań podejmowanych w ośrodku wrocławskim.

Głównym rezultatem badań form skałkowych jest stwierdzenie znacznego zróżnicowania skałek sudeckich, tak pod względem sposobu powstania, jak i ich wieku. Skałki granitowe Karkonoszy i Kotliny Jeleniogórskiej powstawały w dwóch etapach: po podpowierzchniowym przygotowaniu przez głęboko sięgające selektywne wietrzenie nastąpiło denudacyjne usunięcie mało zwięzłej zwietrzeliny i odsłonięcie nie zwietrzałych trzonów w postaci baszt, murów lub pojedynczych kulistych brył (Jahn 1962). Istotne znaczenie miało zróżnicowanie samej skały, a zwłaszcza różna gęstość spękań, gdyż to partie bardziej masywne opierały się działaniu wietrzenia najskuteczniej. Etap głębokiego wietrzenia Jahn wiązał z okresem neogenu, a wyeksponowanie skałek ze schyłkiem neogenu i plejstocenem. W tym drugim okresie usuwanie zwietrzeliny miało być szczególnie wydajne dzięki ubogiej pokrywie roślinnej i wydajnej soliflukcji. Kilkanaście lat po przedstawieniu koncepcji dwufazowego powstania skałek granitowych zyskała ona znakomite potwierdzenie, kiedy to w sztucznym odsłonięciu koło Miłkowa w Kotlinie Jeleniogórskiej ukazała się niemal gotowa kanciasta skałka o wysokości kilku metrów, a wokół niej liczne pojedyncze trzony bryłowe.

Inaczej powstawały skałki w innych masywach sudeckich. Część z nich związana jest z procesami, które kształtowały stok w warunkach środowiska peryglacjalnego w plejstocenie (Martini 1969, 1979). Mają one charakter klifów mrozowych, otoczone są rumowiskami kanciastych głazów i bloków, a miejscami towarzyszą im wyraźne spłaszczenia o charakterze krioplanacyjnym. Takie skałki są typowe dla wychodni skał metamorficznych, ale opisane zostały także ze Ślęży (Żurawek, Migoń 1999) i bazaltowych wzgórz Pogórza Kaczawskiego (Migoń et al. 2002b). Jeszcze inaczej widział W. Walczak (1963) genezę form skalnych na północno-wschodnim progu Gór Stołowych. Miały one powstać w wyniku erozyjnego rozcinania i rozczłonkowania krawędzi skalnej wzdłuż pionowych spękań, a następnie modelowania powstałych grzęd skalnych przez procesy wietrzeniowe. Wiekowo byłyby to jedne z najmłodszych skałek sudeckich, a okres ich powstawania to przełom plejstocenu i holocenu.

Historia badań form skałkowych to przede wszystkim ujęcia modelowe, zawierające próby odtworzenia genezy na podstawie dzisiejszego wyglądu skałek i przestrzennych relacji między formami rzeźby różnego rzędu, natomiast w mniejszym stopniu zwracano uwagę na znaczenie predyspozycji strukturalnych i litologicznych. Ponadto dominowało założenie o reliktowym charakterze skałek sudeckich, w związku z czym niewiele uwagi poświęcano ich ewolucji w holocenie. Ocena znaczenia wietrzenia biogenicznego w rozwoju skałek jest w tym kontekście szczególnie obiecującym polem badawczym.

Rzeźbotwórcze efekty ruchów tektonicznych

Na obecność tektonicznych form rzeźby w Sudetach wskazywano od dawna, ale stały się one przedmiotem szczegółowych badań dopiero w ciągu ostatnich dwóch dekad, głównie przez D. Krzyszkowskiego i jego współpracowników. Zmierzały one w dwóch zasadniczych kierunkach. Z jednej strony ich celem było pełna charakterystyka morfologiczna, w tym morfometryczna, progów o założeniach tektonicznych, takich jak próg Sudetów związany z sudeckim uskokiem brzeżnym, północny próg Karkonoszy i progi obramowujące Rów Górnej Nysy. Z drugiej strony podjęto próby oceny amplitudy przemieszczeń na wybranych uskokach przez szczegółową analizę systemów terasowych i ich deformacji oraz przedgórskich stożków napływowych.

Najlepiej zbadaną strukturą pod kątem tektoniki czwartorzędowej jest sudecki uskok brzeżny, zwłaszcza w swojej części środkowej, między dolinami Nysy Kłodzkiej na południu i Strzegomki na północy (m.in. Pijet, Krzyszkowski 1994, Krzyszkowski et al. 1995, Krzyszkowski, Stachura 1998, Krzyszkowski, Biernat 1998, Krzyszkowski, Olejnik 1998, Migoń et al. 1998). Rezultatem tych badań o podstawowym znaczeniu było wykazanie, że ruchy tektoniczne na uskoku brzeżnym trwały przez cały czwartorzęd, osiągając zróżnicowaną amplitudę od kilku do kilkudziesięciu metrów. O ich występowaniu wnioskujemy na podstawie deformacji teras rzecznych – dywergencji i przerwaniu ciągłości w strefach uskokowych, zróżnicowanej grubości serii aluwialnych, nietypowego rozwoju stożków aluwialnych, pewnych cech form dolinnych i anomalii w układach sieci rzecznej. Obecnie badania uskoku brzeżnego są kontynuowane w Państwowym Instytucie Geologicznym przez J. Badurę i B. Przybylskiego. W ramach podejścia morfometrycznego na szczególną uwagę zasługuje kompleksowa analiza tektonicznych progów sudeckich, obejmująca także terytorium Republiki Czeskiej (Ranoszek 1998, 1999). Dostarczyła ona materiału do klasyfikacji progów tektonicznych ze względu na stopień aktywności endogenicznej pod koniec kenozoiku, co ma istotne implikacje praktyczne dla planowania dużych inwestycji hydrotechnicznych w strefach krawędziowych.

Czwartorzędowe ruchy tektoniczne w przedgórskiej i niżowej części południowo-zachodniej Polski nie przyniosły tak spektakularnych efektów geomorfologicznych, natomiast w istotny wpłynęły na przebieg sedymentacji glacjalnej i fluwialnej oraz obserwowaną dzisiaj grubość utworów czwartorzędowych (Czerwonka, Krzyszkowski 1992).

Geomorfologia wrocławska na arenie międzynarodowej

Międzynarodowy wymiar geomorfologii wrocławskiej można oceniać na dwa sposoby: w płaszczyźnie organizacyjnej oraz przez pryzmat podejmowanych poza granicami Polski oryginalnych badań. W pierwszym ujęciu nie ulega wątpliwości wysoka pozycja i uznanie, jakimi cieszył się Alfred Jahn. Przez wiele lat pełnił on funkcję Przewodniczącego Komisji Badania Stoków Międzynarodowej Unii Geograficznej, aktywnie działał w innych międzynarodowych stowarzyszeniach naukowych, był też wielokrotnie zapraszany na gościnne wykłady do zagranicznych ośrodków uniwersyteckich, w tym przez rok zajmował stanowisko visiting professor na uniwersytecie w Ottawie w Kanadzie. W latach 1997-2001 Piotr Migoń pełnił wybieraną funkcję Sekretarza Międzynarodowego Stowarzyszenia Geomorfologów – organizacji powołanej do życia w 1989 r., a w latach 2002-2003 brał udział w przygotowaniu Encyclopedia of Geomorphology (wyd. Routledge, London 2004) jako współredaktor i autor licznych haseł przedmiotowych. W ośrodku wrocławskim odbyło się kilka ważnych konferencji międzynarodowych, z których na odnotowanie zasługują przede wszystkim trzy: towarzysząca organizowanemu w Polsce w 1961 r. VI Kongresowi INQUA wielodniowa wycieczka naukowa w Sudetach, Międzynarodowa Konferencja Stokowa Międzynarodowej Unii Geograficznej (1967) oraz zorganizowana w 1994 r. konferencja poświęcona plejstoceńskim zlodowaceniom Średniogórza Europejskiego, odbywająca się w stulecie publikacji pionierskiej pracy J. Partscha o dawnych lodowcach w Karkonoszach. Wrocławski ośrodek geomorfologiczny był także organizatorem dwóch zjazdów Stowarzyszenia Geomorfologów Polskich: drugiego w 1993 r. i szóstego w 2002 r., oba z udziałem gości zagranicznych.

Badania podejmowane za granicą koncentrowały się przez wiele lat w obszarach polarnych, w tym zwłaszcza na Spitsbergenie, ale także na Syberii, w północnej Skandynawii, Arktyce kanadyjskiej, Alasce (A. Jahn), Islandii (J. Czerwiński), na Grenlandii (J. Cegła, J. Kida), a ich przedmiotem były głównie zagadnienia geomorfologii peryglacjalnej i rozwoju stoku. W ich wyniku powstało między innymi, obok obszernej literatury spitsbergeńskiej, monograficzne opracowanie Alaski (Jahn 1966) oraz kilka wartościowych artykułów (Czerwiński 1973, Jahn 1979c, 1992, Jahn, Siedlecki 1982). Suma doświadczeń z obszarów polarnych pozwoliła A. Jahnowi na przygotowanie jedynej w języku polskim monografii rzeźby środowiska peryglacjalnego (Jahn 1970), przetłumaczonej kilka lat później także na język angielski.
 
Obok A. Jahna pionierem badań zagranicznych był B. Dumanowski, pracujący między innymi w Egipcie i Chinach (Dumanowski 1960a, b, 1962, 1964). Głównym celem tych badań było porównanie form stoków w obszarach znacznie różniących się warunkami klimatycznymi. Badania w różnych obszarach krasowych podejmował M. Pulina (1966, 1968), między innymi w Bułgarii, na Bałkanach, Kaukazie i na Syberii, a ich uwieńczeniem była monografia denudacji chemicznej na obszarach krasu węglanowego (Pulina 1974).

W ostatnich kilkunastu latach szeroko zakrojoną współpracę międzynarodową z ośrodkami naukowymi z Czech, Wielkiej Brytanii, Szwecji, Portugalii i Meksyku podjął P. Migoń, a zorientowana jest ona głównie na problematykę geomorfologii obszarów granitowych, rzeźbotwórczej roli głębokiego wietrzenia i morfogenezy obszarów pustynnych. Wyniki tych badań, prowadzonych poza krajami wymienionymi wyżej także w Namibii, Jordanii i Stanach Zjednoczonych, znalazły odzwierciedlenie w licznych publikacjach w głównych międzynarodowych periodykach geomorfologicznych (m.in. Goudie, Migoń 1997, Johansson et al. 2001, Migoń, Lidmar-Bergström 2001, 2002, Migoń, Thomas 2002, Goudie et al. 2002, Ericson et al. 2005, Migoń et al. 2005), a także w syntetycznym ujęciu morfogenezy gór średnich Europy środkowej i zachodniej (Migoń 1998).
 
Literatura
  • Badura J., Przybylski B., 1998, Zasięgi lądolodów plejstoceńskich i deglacjacja obszaru między Sudetami a Wałem Śląskim. Biul. PIG, 385, s. 9-28.
  • Badura J., Przybylski B., Krzyszkowski D., 1992, Nowe stanowisko stratotypowe osadów plejstoceńskich na Przedgórzu Sudeckim: doniesienie wstępne. Przegl. Geol. 40, s. 545-551.
  • Bieroński J., Chmal H., Czerwiński J., Klementowski J., Traczyk A., 1992, Współczesna denudacja w górskich zlewniach Karkonoszy. Prace Geogr. IG i PZ PAN, 155, s. 151-169.
  • Chachaj J., Kida J., Martini A., 1984, Niektóre problemy sedymentacji kemowej w zachodniej części Sudetów Środkowych. Acta Univ. Wratisl. 655, Prace Inst. Geogr., A3, s. 3-16.
  • Chmal H., Traczyk A., 1993, Plejstoceńskie lodowce gruzowe w Karkonoszach. Czas. Geogr., 64, s. 253-262.
  • Chmal H., Traczyk A., 1999, Die Vergletscherung des Riesengebirges. Z. Geomorph. N.F., Suppl.-Bd., 113, s. 11-17.
  • Cielińska M., 1966, Wyniki badań nad współczesnymi procesami denudacyjnymi w Karkonoszach. Probl. Zagosp. Ziem Górskich, 12, s. 95-105.
  • Czerwiński J., 1964, Problemes des structures periglaciaires dans les depots quaternaires en Basse-Silesie. Biul. Perygl., 14, s. 157-167.
  • Czerwiński J., 1967, Osuwisko w dolinie Łomniczki. Opera Corcontica, 4, s. 179-185.
  • Czerwiński J., 1973, Niektóre elementy mikroreliefu na przedpolu Breidamerjökull i zagadnienie tzw. fluted moraine. Czas. Geogr., 44, s. 305-314.
  • Czerwiński J., Żurawek R., 1999, The geomorphological effects of heavy rainfalls and flooding in the Polish Sudetes in July 1997. Studia Geomorph. Carp.-Balc., 33, s. 27-43
  • Czerwonka J. A., Krzyszkowski D., 1992, Pleistocene stratigraphy of the central part of Silesian Lowland, southwestern Poland. Bull. Pol. Acad. Sci., Earth Sci., 40, s. 203-233.
  • Czerwonka J. A., Krzyszkowski D., 1994, Pleistocene stratigraphy and till petrography of the central Great Poland Lowland, western Poland. Folia Quaternaria, 65, s. 7-71.
  • Czerwonka J. A., Dobosz T., Krzyszkowski D., 1997, Till stratigraphy and petrography of the northern part of Silesia (southwestern Poland). Geol. Quart., 41, s. 209-242.
  • Dumanowski B., 1960a, Comment on origin of depressions surrounding granite massifs in the eastern desert in Egypt. Bull. Pol. Acad. Sci., Sci. Geol.-Geogr., 8(4), s. 305-312.
  • Dumanowski B., 1960b, Z zagadnień lessu chińskiego. Czas. Geogr., 31, s. 3-23.
  • Dumanowski B., 1961a, Cover deposits of the Karkonosze Mountains. Zesz. Nauk. Uniw. Wrocł., B8, Nauka o Ziemi, 5, s. 31-55.
  • Dumanowski B., 1961b, Krawędź Sudetów na odcinku Gór Sowich. Zesz. Nauk. Uniw. Wrocł., B, 7, 67 s.
  • Dumanowski B., 1961c, Zagadnienie rozwoju stoku na przykładzie Gór Stołowych. Czas. Geogr., 32, s. 311-324.
  • Dumanowski B., 1962, Uwagi o formach wadi w Egipcie. Czas. Geogr., 33, s. 199-214.
  • Dumanowski B., 1963, Stosunek rzeźby do struktury w granicie Karkonoszy. Acta Univ. Wratisl. 9, Studia Geogr., 1, s. 27-35.
  • Dumanowski B., 1964, Problem of development of slopes in granitoids. Z. Geomorph. N. F., Suppl.-Bd., 5, s. 30-40.
  • Dumanowski B., 1967, Zależność rozwoju stoku od budowy geologicznej. Acta Univ. Wratisl. 9, Studia Geogr. 9, 134 s.
  • Ericson K., Migoń P., Olvmo M., 2005, Fractures and drainage in the granite mountainous area. A study from Sierra Nevada, USA. Geomorphology, 64, s. 97-116.
  • Goudie A. S., Migoń P., 1997, Weathering pits in the Spitzkoppe area, Central Namib Desert. Z. Geomorph. N. F., 41, s. 417-444.
  • Goudie A. S., Migoń P., Allison R. J., Rosser N., 2002, Sandstone geomorphology of the Al Quwayra area of south Jordan. Z. Geomorph., N. F., 46, s. 365-390.
  • Górecki A., Klementowski J., 1989, Skutki geomorfologiczne nawalnego deszczu w Księgienicach Wielkich. Czas. Geogr, 60, s. 299-313.
  • Jahn A., 1952, W sprawie wygładów lodowcowych w Sudetach. Czas. Geogr., 21/22, s. 360-366.
  • Jahn A., 1953, Morfologiczna problematyka Sudetów Zachodnich. Przegl. Geogr., 25, s. 51-59.
  • Jahn A., 1954, Denudacyjny bilans stoku. Czas. Geogr., 25, s. 38-64.
  • Jahn A., 1956, Mapa pokryw i jej znaczenie morfologiczne. Czas. Geogr., 27, s. 255-267.
  • Jahn A., 1960, Czwartorzęd Sudetów. [w:] Regionalna geologia Polski, t. III. Sudety, z. 2, PTGeol., Kraków, s. 358-418.
  • Jahn A., 1962, Geneza skałek granitowych. Czas. Geogr., 33, s. 19-44.
  • Jahn A., 1966, Alaska. PWN, Warszawa.
  • Jahn A., 1968a, Morphological slope evolution by linear and surface degradation. Geogr. Polonica, 14, s. 9-21.
  • Jahn A., 1968b, Peryglacjalne pokrywy stokowe Karkonoszy i Gór Izerskich. Opera Corcontica, 5, s. 9-25.
  • Jahn A., 1969a, Niveo-eoliczne procesy w Sudetach i ich działanie na glebę. Probl. Zagosp. Ziem Górskich, 5(18), s. 53-88.
  • Jahn A., 1969b, Terasy kemowe w Sudetach. Folia Quaternaria, 30, s. 17-22.
  • Jahn A., 1970. Zagadnienia strefy peryglacjalnej. PWN, Warszawa.
  • Jahn A., 1971, Lód i zlodowacenia. PWN, Warszawa.
  • Jahn A., 1977, The permafrost active layer in the Sudety Mountains during the last glaciation. Quest. Geogr., 4, s. 29-42.
  • Jahn A., 1979a, Procesy erozyjne na grzbiecie Karkonoszy. Eksperyment polowy. Probl. Zagosp. Ziem Górskich, 20, s. 127-139.
  • Jahn A., 1979b, Ruchy gruntu na nachylonej powierzchni pastwisk w Masywie Śnieżnika Kłodzkiego. Probl. Zagosp. Ziem Górskich, 20, s. 219-232.
  • Jahn A., 1979c, The Varanger Peninsula (Norway) and the problem of the fossilisation of periglacial phenomena. Geogr. Ann., 61A, s. 1-10.
  • Jahn A., 1980, Główne cechy i wiek rzeźby Sudetów. Czas. Geogr., 51, s. 129-154.
  • Jahn A., 1985, Profil geologiczny (stanowisko Ścinawka Średnia – cegielnia). [w:] Plioceńska i eoplejstoceńska sieć rzeczna i związane z nią kompleksy osadów gruboklastycznych w Polsce. Krajowa konferencja naukowa we Wrocławiu, 1985.06.18-20, s. 71-76.
  • Jahn A., 1989, The soil movement in differential altitudinal and ecological zones of Sudetes Mountains. Geogr. Ann., 71A, s. 161-170.
  • Jahn A., 1992, Slow soil movement in Tarfala Valley, Kebnekaise Mountains, Swedish Lapland. Geogr. Ann., 73A, s. 93-107.
  • Jahn A., Chodak T., Migoń P., August C., 2000, Utwory zwietrzelinowe Dolnego Śląska. Nowe stanowiska, wiek i znaczenie geomorfologiczne. Acta Univ. Wratisl. 2238, Studia Geogr., 72, 211 s.
  • Jahn A., Cielińska M., 1974, Ruchy gruntu na stokach Karkonoszy. Acta Univ. Wratisl. 236, Prace Inst. Geogr., A1, s. 5-24.
  • Jahn A., Siedlecki S., 1982, Periglacial phenomena on the Varanger Peninsula (Norway). Biul. Perygl., 29, s. 25-52.
  • Jahn A., Szczepankiewicz S., 1967, Osady i formy czwartorzędowe Sudetów i ich przedpola. [w:] Czwartorzęd Polski, PWN, Warszawa, s. 397-430.
  • Jary Z., 1991. Erozja wąwozowa na Wysoczyźnie Głubczyckiej. Acta Univ. Wratisl. 1237, Prace Inst. Geogr., A6, s. 131-151.
  • Johansson M., Migoń P., Olvmo M., 2001, Joint-controlled basin development in Bohus granite, SW Sweden. Geomorphology, 40, s. 145-161.
  • Kida J., Jary Z., 2002, Procesy niveo-eoliczne na przedpolu Gór Bardzkich w grudniu 2001 roku. Zesz. Probl. Postępów Nauk Roln., 487, s. 87-95.
  • Klementowski J., 1997, Degradacja pokryw stokowych w warunkach antropopresji. Procesy kriogeniczne, spłukiwanie i erozja żłobinowa, [w:] A. Jahn, S. Kozłowski, M. Pulina (red.) Masyw Śnieżnika. Zmiany w środowisku przyrodniczym, PAE, Warszawa, s. 121-142.
  • Klimaszewski M., 1958, Rozwój terytorium Polski w okresie przedczwartorzędowym. Przegl. Geogr., 30, s. 3-43.
  • Kowalska A., 2003, Rekonstrukcja środowisk sedymentacyjnych na podstawie sekwencji osadów glacilimnicznych w wybranych obszarach Sudetów. Niepubl. rozprawa doktorska, Instytut Nauk Geologicznych, Uniwersytet Wrocławski.
  • Krzyszkowski D., 1993, The Wartanian Siedlec Sandur (Zedlitzer Sander) southwards the Trzebnica Hills, Silesian Lowland, Southwestern Poland: re-examination after fifty years. Eiszeitalter u. Gegenwart, 43, s. 53-66.
  • Krzyszkowski D., 1995, An outline of the Pleistocene stratigraphy of the Kleszczów Graben, Bełchatów outcrop, central Poland. Quaternary Sci. Rev., 14, s. 61-83.
  • Krzyszkowski D., 1996. Glaciotectonic deformation during the Elsterian ice-sheet advance at the northeastern margin of the Sudetic Foreland, SW Poland. Boreas, 25, s. 209-226.
  • Krzyszkowski D., 1998, Late Quaternary evolution of the Czyżynka river valley, Wałbrzych Upland, Middle Sudetes Mts., southwestern Poland. Geologia Sudetica, 31, s. 259-288 .
  • Krzyszkowski D., Czech A., 1995. Kierunki nasunięć lądolodu plejstoceńskiego na północnym obrzeżu Wzgórz Strzegomskich. Przegl. Geol., 43, s. 647-651.
  • Krzyszkowski D., Ibek M., 1996, Middle Pleistocene sedimentation and palaeogeography of the Dzierżoniów basin, Sudetic Foreland, Southwestern Poland. Ann. Geol. Soc. Pol., 66, s. 35-58.
  • Krzyszkowski D., Biernat J., 1998, Terraces of the Bystrzyca river valley, central Sudetes Mts, and their deformation along the Sudetic Marginal Fault. Geologia Sudetica, 31, s. 241-258.
  • Krzyszkowski D., Olejnik W., 1998, The role of neotectonics in the Quaternary evolution of the landscape of the Sowie Mts., Sudetes, southwestern Poland. Geologia Sudetica, 31, s. 221-239.
  • Krzyszkowski D., Stachura R., 1998, Late Quaternary valley formation and neotectonic evolution of the Wałbrzych Upland, Middle Sudeten Mts., Southwestern Poland. Ann. Soc. Geol. Pol. 68, s. 23-60.
  • Krzyszkowski D., Migoń P., Sroka W., 1995, Neotectonic Quaternary history of the Sudetic Marginal Fault, SW Poland. Folia Quaternaria, 66, s. 73-98.
  • Latocha A., 2004, Przemiany środowiska przyrodniczego w wybranych dolinach Sudetów Kłodzkich w warunkach antropopresji. Niepubl. rozprawa doktorska, Instytut Geograficzny, Uniwersytet Wrocławski.
  • Leśniewicz S., 1996, Morfologia peryglacjalna północnych stoków Łabskiego Szczytu w Karkonoszach. Acta Univ. Wratisl. 1808, Prace Inst. Geogr., A8, s. 81-92.
  • Martini A., 1967, Preliminary experimental studies on frost weathering of certain rock types from the West Sudetes. Biul. Perygl., 16, s. 147-194.
  • Martini A., 1984, Contemporary periglacial weathering processes of the mountain massifs in the Hornsund area (SW Spitsbergen). Acta Uniw. Wratisl. 966, Results of Invest. of Polish Scientific Spitsbergen Expeditions, 6, s. 45-73.
  • Martini A., 1969, Sudetic tors formed under periglacial conditions. Biul. Perygl., 19, s. 351-369.
  • Martini A., 1979, Peryglacjalny charakter wierzchowiny Masywu Śnieżnika Kłodzkiego. Probl. Zagosp. Ziem Górskich, 20, s. 203-217.
  • Mazurski K. R., 1972. Mikrorelief szlaków karkonoskich. Opera Corcontica, 9, s. 7-20.
  • Migoń P., 1993, Kopułowe wzgórza granitowe w Kotlinie Jeleniogórskiej. Czas. Geogr., 64, s. 3-23.
  • Migoń P., 1997, Tertiary etchsurfaces in the Sudetes Mountains, SW Poland – a contribution to the pre-Quaternary morphology of Central Europe. [w:] Palaeosurfaces: recognition, reconstruction, and palaeoenvironmental interpretation, M. Widdowson (red.), Geological Society Special Publication 120, s. 187-202.
  • Migoń P., 1998, Długookresowa ewolucja rzeźby denudacyjnej środkowej i zachodniej Europy. Podstawowe problemy morfogenezy. Acta Univ. Wratisl. 2080, Studia Geogr., 70, 267 s.
  • Migoń P., 1999a, Residual weathering mantles and their bearing on long-term landscape evolution of the Sudetes. Z. Geomorph. N. F., Suppl.-Bd. 119, s. 71-90.
  • Migoń P., 1999b, The role of 'preglacial' relief in the development of mountain glaciation in the Sudetes, with the special reference to the Karkonosze mountains. Z. Geomorph., N. F., Suppl.-Bd., 113, s. 33-44.
  • Migoń P., 1999c, Znaczenie głębokiego wietrzenia w morfogenezie Sudetów. Przegl. Geogr., 71, s. 59-75.
  • Migoń P., 2000, Geneza Wąwozu Myśliborskiego na Pogórzu Kaczawskim. Przyroda Sudetów Zachodnich, 3, s. 137-144.
  • Migoń P., Krzyszkowski D., Gogół K., 1998, Geomorphic evolution of the mountain front of the Sudetes between Dobromierz and Paszowice and adjacent areas, with particular reference to the fluvial systems. Geol. Sudetica, 31, s. 289-305.
  • Migoń P., Lidmar-Bergström K., 2001, Weathering mantles and their significance for geomorphological evolution of central and northern Europe since the Mesozoic. Earth Sci. Rev., 56, s. 285-324.
  • Migoń P., Lidmar-Bergström K., 2002, Deep weathering through time in central and north-western Europe. Problems of dating and interpretation of geological record. Catena, 49, s. 25-40.
  • Migoń P., Thomas M. F., 2002, Grus weathering mantles – problems of interpretation. Catena, 49, s. 5-24.
  • Migoń P., Hrįdek M., Parzóch K., 2002a, Extreme geomorphic events in the Sudetes Mountains and their long-term impact. Studia Geomorph. Carp.-Balc., 36, s. 29-49.
  • Migoń P., Maciejak K., Zygmunt M., 2002b, Peryglacjalna rzeźba wzgórz bazaltowych Pogórza Kaczawskiego (Sudety Zachodnie) i jej znaczenie dla paleogeografii plejstocenu. Przegl. Geogr., 74, s. 491-508.
  • Migoń P., Goudie A. S., Allison R. J., Rosser N., 2005, The origin and evolution of footslope ramps in the sandstone desert environment of south-west Jordan. J. Arid Env., 60, s. 303-320.
  • Partsch J., 1894, Die Vergletscherung des Riesengebirges zur Eiszeit. Forsch. dt. Landes. u. Volksk., 8/2, s. 103-194.
  • Parzóch K., 1994. Efekty erozyjne i tempo sukcesji roślinnej na pasie granicznym w Karkonoszach. Acta Univ. Wratisl. 1808, Prace Inst. Geogr., A7, s. 27-36.
  • Parzóch K., 2001. Współczesne procesy geomorfologiczne w Karkonoszach w warunkach antropopresji. Niepubl. rozprawa doktorska, Instytut Geograficzny, Uniwersytet Wrocławski.
  • Parzóch K., Dunajski A., 2002, Katastrofalne ruchy masowe w Karkonoskim Parku Narodowym zawiązane z nadmiernymi opadami. [w:] Strategia zachowania różnorodności biologicznej i krajobrazowej obszarów przyrodniczo cennych dotkniętych klęską powodzi, Denisiuk Z. (red.), Instytut Ochrony Przyrody PAN, s. 155-165.
  • Parzóch K., Migoń P., Szymanowski R., 2005, Współczesne procesy geomorfologiczne w ekotonie górnej granicy lasu w Karkonoszach polskich (w druku).
  • Pernarowski L., 1958, Z badań nad wydmami Dolnego Śląska. [w:] Wydmy śródlądowe Polski, cz. 1, PWN, Warszawa, s. 171-199.
  • Pernarowski L., 1962, O procesach wydmotwórczych w świetle badań utrwalonych form wydmowych Dolnego Śląska. Czas. Geogr., 33, s. 175-197.
  • Pernarowski L., 1963, Morfogeneza północnej krawędzi Wzgórz Niemczańskich. Acta Univ. Wratisl..10, Studia Geogr. 2, 146 s.
  • Pijet E., Krzyszkowski D., 1994, The Quaternary neotectonic evolution of the northeastern margin of the Sowie Mts., Sudeten, Southwestern Poland. Acta Univ. Wratisl. 1808, Prace Inst. Geogr., A7, s. 111-134.
  • Powódź w 1977 roku i jej skutki na Dolnym Śląsku. PAN Wrocław, Komisja Nauk o Ziemi.
  • Pulina M., 1966, Zjawiska krasowe w Zachodnim Kaukazie. Czas. Geogr., 37, s. 357-382.
  • Pulina M., 1968, The Eastern Siberian karst. Geogr. Polonica, 14, s. 109-117.
  • Pulina M., 1974, Denudacja chemiczna na obszarach krasu węglanowego. Prace Geogr. IG i PZ PAN, 105, 160 s.
  • Pulina M., 1977, Zjawiska krasowe w Sudetach polskich. Dok. Geogr. IGiPZ PAN, 2-3.
  • Ranoszek W., 1998, Morfologia progów tektonicznych obramowujących Rów Górnej Nysy. Acta Univ. Wratisl. 2061, Prace Inst. Geogr., A9, s. 23-36.
  • Ranoszek W., 1999, Zastosowanie różnych metod morfometrycznych w analizie morfologii progu tektonicznego na przykładzie zachodniej krawędzi Masywu Śnieżnika. Przegl. Geol., 47, s. 1027-1031.
  • Rogala W., 2003, Pionowy układ jaskiń krasowych na górze Połom w Górach Kaczawskich (Sudety). Przegl. Geol., 51, s. 238-242.
  • Rogaliński J., Słowiok G., 1958, Rzeźba Gór Stołowych w świetle teorii pedyplanacji. Czas. Geogr., 29, s. 473-496.
  • Synowiec G., 2003, Formy osuwiskowe w Górach Kamiennych. Przegl. Geol., 51, s. 59-65.
  • Szczepankiewicz S., 1954, Morfologia Sudetów Wałbrzyskich. Prace Wrocł. Tow. Nauk., B, 65, 152 s.
  • Szczepankiewicz S., Szponar A., 1978, Formy i osady kemowe w Polsce południowo-zachodniej. Acta Univ. Wratisl. 340, Prace Inst. Geogr., A2, s. 3-19.
  • Szymanowski R., 2004, Spływy gruzowo-błotne w Kotle Łomniczki. Przyroda Sudetów, 7, s. 223-233.
  • Traczyk A., 1989, Zlodowacenie doliny Łomnicy w Karkonoszach oraz pogląd na ilość zlodowaceń w średnich górach Europy. Czas. Geogr., 60, s. 267-286.
  • Traczyk A., 1995, Morfologia peryglacjalna Śnieżki i Czarnego Grzbietu w Karkonoszach. Czas. Geogr., 66, s. 157-173.
  • Traczyk A., 1996a, Formy i osady peryglacjalne w Masywie Śnieżnika Kłodzkiego. Acta Universitatis Wratislavensis, 1808, Prace Inst. Geogr., A8, s. 111-119.
  • Traczyk A., 1996b, Geneza i znaczenie stratygraficzne rytmicznie warstwowanych osadów stokowych w Sudetach. Acta Univ. Wratisl. 1808, Prace Inst. Geogr., A8, s. 93-104.
  • Traczyk A., Migoń P., 2003, Cold-climate landform patterns in the Sudetes. Effects of lithology, relief and glacial history. Acta Univ. Carolinae, Geographica, 35, Suppl. 2000, s. 185-210.
  • Walczak W., 1957, Geneza form polodowcowych na przełęczach Sudetów Kłodzkich. Czas. Geogr., 28, s. 3-28.
  • Walczak W., 1963, Geneza form skalnych na północno-zachodniej krawędzi Gór Stołowych. Acta Univ. Wratisl. 9, Studia Geogr., 1, s. 191-200.
  • Walczak W., 1966, Problem zasięgu starszych zlodowaceń w Sudetach. Czas. Geogr., 37, s. 249-268.
  • Walczak W., 1968, Sudety – Dolny Śląsk, cz. 1. PWN, Warszawa.
  • Walczak W., 1971, Rzeźbiarze powierzchni Ziemi. PWN, Warszawa.
  • Walczak W., 1972. Sudety i Przedgórze Sudeckie. [w:] Geomorfologia Polski t. 1, M. Klimaszewski (red.), PWN, Warszawa, s. 167-231.
  • Walczak W., 1976, Jak powstawała rzeźba Polski. PWN, Warszawa.
  • Wroński J., 1969, Morfogeneza plejstoceńska górnego dorzecza Bobru w świetle pokryw stokowych. Czas. Geogr., 40, s. 457-470.
  • Żurawek R., 1999a, Relict rock glaciers in the Central European Mid-Mountains. State-of-the-art. Biul. Perygl., 38, s. 163-192.
  • Żurawek R., 1999b, Reliktowe lodowce skalne nowa interpretacja form akumulacji na wschodnich i południowych stokach Ślęży. Przegl. Geogr., 71, s. 77-94.
  • Żurawek R., 1999c, Zmiany erozyjne w dolinach rzek Sudetów Kłodzkich wywołane powodziami w lipcu 1997 r. oraz w lipcu 1998 r. Probl. Zagosp. Ziem Górskich, 45, s. 43-61.
  • Żurawek R., 2000, Frost weathering of main rock types of the Ślęża Massif, SW Poland. An experimental approach. Biul. Perygl., 39, s. 95-112.
  • Żurawek R., Borowicz D., 2003, Topography of a composite relict rock glacier. Geogr. Ann, 85A, s. 31-41.
  • Żurawek R., Migoń P., 1999, Peryglacjalna morfogeneza Ślęży w kontekście długotrwałej ewolucji rzeźby. Acta Geogr. Lodz., 76, s. 133-155.

  • ------------
    Źródło:
    Migoń P., 2005, Geomorfologia, [w:] Kierunki badań geograficznych ośrodka wrocławskiego, J. Łoboda, P. Migoń (red.), GAJT, Wrocław, s. 23-40.
 
 [] Do poprzedniej strony | Utw.: 2005-01-10